पुण्यातील एका प्रतिष्ठित कॉन्व्हेंट स्कूलच्या (Convent School) प्रिन्सिपलच्या केबिनबाहेर पालकांची रांग लागली होती. सगळे श्रीमंत, सुटाबुटातले पालक आपल्या मुलांच्या ॲडमिशनसाठी आले होते. एसी असूनही तिथे पालकांचा रुबाब आणि परफ्युमचा वास दरवळत होता.
तेवढ्यात तिथे एक माणूस आला. नाव त्याचं ‘कोंडिबा’.
कोंडिबाची अवस्था बघून सगळ्यांनी नाकाला रुमाल लावला. त्याचे कपडे गटारातल्या काळ्या पाण्याने माखले होते. अंगाला एक तीव्र, मळमळणारा घाणेरडा वास येत होता. पायातले बूट फाटलेले होते आणि हातात एक प्लास्टिकची पिशवी होती. तो पालिकेत ‘गटार साफ करणारा’ (Manual Scavenger) कामगार होता.
तो केबिनच्या दारात उभा राहिला.
तिथे उभ्या असलेल्या एका श्रीमंत पालकाने, मिस्टर देशमुखांनी, शिपायाला ओरडून सांगितलं,
“अहो, हे काय चाललंय? या भिकाऱ्याला आत कसं येऊ देता? किती घाण वास येतोय त्याचा. त्याला बाहेर हाकला, आमची मुलं इन्फेक्शनने आजारी पडतील.”
कोंडिबाने मान खाली घातली. तो दरवाजाच्या बाहेरच कोपऱ्यात उभा राहिला.
शिपाई त्याला म्हणाला, “ए कोंडिबा, तुला सांगितलंय ना, शाळा सुटल्यावर येत जा. आता साहेब मिटिंगमध्ये आहेत. चल निघ.”
कोंडिबा काकुळतीने म्हणाला, “दादा, फक्त दोन मिनिटं. मला परत कामावर जायचंय. आज शेवटची तारीख आहे फी भरण्याची. जर आज पैसे भरले नाहीत, तर त्या पोरीचं वर्ष वाया जाईल.”
हे ऐकून देशमुखांना हसू आलं. “काय रे? तू गटार उपसणारा… तुझी पोरगी या कॉन्व्हेंट स्कूलमध्ये शिकणार? आरशात तोंड बघितलंस का? सरकारी शाळेत टाक की.”
तिथे उभ्या असलेल्या इतर पालकांनीही कुत्सितपणे हसून त्याला अपमानित केलं.
तेवढ्यात प्रिन्सिपल मॅडम बाहेर आल्या.
त्यांनी कोंडिबाला पाहिलं. त्या रागात असतील असं सगळ्यांना वाटलं.
पण प्रिन्सिपल मॅडम धावत कोंडिबाच्या जवळ गेल्या. त्या घाणेरड्या कपड्यातल्या कोंडिबाला त्यांनी वाकून नमस्कार केला.
सगळे पालक शॉक झाले.
मॅडम म्हणाल्या, “या कोंडिबा भाऊ… आत या.”
कोंडिबा लाजत म्हणाला, “नको मॅडम, आतली कार्पेट खराब होईल. मी इथेच बाहेरून पैसे देतो.”
त्याने आपल्या मळक्या पिशवीतून चुरगळलेल्या, दमट झालेल्या १००-५० च्या नोटा आणि काही चिल्लर टेबलवर ओतली.
“मॅडम, हे घ्या १५ हजार रुपये. मोजून घ्या. त्या ‘गौरी’ची फी आहे.”
मिस्टर देशमुखांना राहवलं नाही. त्यांनी विचारलं, “मॅडम, हा गटार साफ करणारा… आणि याची मुलगी गौरी तुमच्या शाळेत शिकते? आणि तुम्ही याला इतका मान का देताय?”
प्रिन्सिपल मॅडमच्या डोळ्यात पाणी आलं. त्या म्हणाल्या:
*”मिस्टर देशमुख, तुम्हाला माहित आहे हा माणूस कोण आहे?
ज्या गौरीची फी भरण्यासाठी हे आलेत, ती यांची सख्खी मुलगी नाहीये. ती एक अनाथ मुलगी आहे.
१० वर्षांपूर्वी कोंडिबाची स्वतःची मुलगी, ‘सखू’, डेंग्यूने वारली. कारण त्यांच्या वस्तीत गटार तुंबलं होतं आणि उपचाराला पैसे नव्हते.
त्या दिवशी कोंडिबाने शपथ घेतली की, ‘आज पैशावाचून माझी पोरगी गेली, पण यापुढे माझ्या वस्तीतल्या कोणत्याही अनाथ मुलीचं शिक्षण पैशावाचून थांबणार नाही.’
गेली १० वर्षे हा माणूस रोज सकाळी ६ वाजता गटारात उतरतो. तुमच्या-आमच्या घरातली घाण साफ करतो. त्याबदल्यात त्याला जे तुटपुंजे पैसे मिळतात, त्यातले स्वतःला वडापाव खाण्यापुरते पैसे ठेवतो आणि बाकीचे सगळे पैसे साठवून आपल्या शाळेतल्या ५० अनाथ मुलींच्या शिक्षणाचा खर्च उचलतो.
तुमच्या अंगाला महागडा परफ्युम आहे, पण तुमचे विचार संकुचित आहेत.
आणि याच्या अंगाला गटाराचा वास आहे, पण याचं मन चंदनापेक्षा सुगंधी आहे.
तुम्ही स्वतःच्या मुलासाठी फी भरता, हा माणूस दुसऱ्यांच्या मुलांसाठी आयुष्य गटारात घालवतोय.”*
हे ऐकून तिथे स्मशानशांतता पसरली.
देशमुखांची मान शरमेने इतकी खाली गेली की त्यांना कोंडिबाकडे बघायची हिंमत होत नव्हती.
कोंडिबा फक्त हसला, हात जोडले आणि म्हणाला:
“साहेब, वास पोटाला नसतो, वास कामाला नसतो… वास फक्त माणसाच्या विचारांना असतो. माझी पोरं शिकली, तर ती गटारात नाही, मोठ्या खुर्चीवर बसतील… यातच मला स्वर्ग मिळतो.”
त्या दिवशी त्या एसी ऑफिसमध्ये कोंडिबाचा तो ‘घाणेरडा वास’ सगळ्यांना पवित्र वाटू लागला.
माणूस काय काम करतो यावरून त्याची उंची मोजू नका, तो ते काम कोणत्या उद्देशाने करतो, हे महत्त्वाचं आहे. समाजसेवा करण्यासाठी खिसा नाही, तर काळीज मोठं असावं लागतं. कोणाच्या मळक्या कपड्यांना नावं ठेवण्याआधी, त्याच्या स्वच्छ मनाला ओळखायला शिका.
🙏🙏
संगत आणि विचार
